Сөнниев – дөньяның иң яхшы астрономы

Вести яңалыклар каналы хәбәр итә: "Сегодня самую престижную научную премию в области астрономии и математики, премию Кроуфорда, получат два ученых с русскими фамилиями. Это Рашид Сюняев и Максим Концевич." Сүзсез калдым...

Мәчетләрне яндыралар, халык тып-тын

Инде ничәнче тапкыр бәйтуллаларыбызга һөҗүм ясыйлар. Әле генә руслар оясы – Иваново каласыннан ерак булмаган, кечкенә генә Шуя шәһәрендә мәчетне көлгә калдырганнар. Моның турыда Azatliq аркылы гына белеп була, башка бамсмалар тынычлык саклый. Болай булырга тиеш түгел! Без, татарлар, моңа битараф түгел. Көрәшергә, исбатларга, хокукларны якларга, вәхшилеккә юл куймаска кирәк!!!

Гата Камский

Гата Камский – шахмат буенча дөнья кубогы чемпионы. Ул озак еллар зур шахматтан читтәрәк яшәгән кебек тоелды, һәм, ниһаять, шөһрәтле кайту! Яңадан-яңа уңышлар насыйп булсын!

Яңа ел белән!!!

Яңа гына искиткеч куанычлы хәбәр килде – икенче ел рәттән Русиянең иң популяр телетамашасында, Ледниковый период'та безнең милләттәшебез җиңде. Быел ул иң сәләтле сәхнә остасы - Чулпан Хаматова!!! Горурланабыз, сокланабыз, таң калабыз, Чулпан!!! Син искиткеч!!! Афәрин!!!

Бу Яңа елга иң зур бүләк!!!

Чулпан Хаматова елның шәхси йөзе

Рус телендә Мәскәүдә чыгучы Ведомости басмасы татар рус актрисасы Чулпан Хаматованы елның шәхси йөзе дип атады. Бу уңышка ул киңкүләм химая программасын башлап йөргән кеше буларак ирешкән. Афәрин!

Алдагы язмага постскриптум

Алда Комсомольская правда форумында барган бәхәскә тукталган идем – мин дә бер көн элек анда үземнем фикермен җибәргән идем. Ул редакция фильтрлары арклы үтә алмады – модераторның колагына ятышлы булмагандыр, күрәсең J. Бу бер дә гаҗәп түгел, хәзер аңлашыла: гәзит Тишков белән булган интервью һәм форум ярдәмендә билгеле бер идеяне алга сөрергә тели...

Үземнем басылмаган язмамны болай дип табарсыз:

"Браво главреду КП - ему удалось отвлечь внимание людей на всякие глупости и разжечь межнациональную вражду в отдельно взятом форуме!

P.S. Для многочисленных великодержваников и радетелей земли русской сообщаю, когда в 1552 г. русские князья захватывали Казань, численность населения татар и русских на Руси были примерно одинаковыми. Начало 21 века: русских - 125 млн, татар - 6 млн, где остальные 119?"

<a href="http://www.kp.ru/daily/23999.5/80065/" style="border: dotted 1px #666;">Ректор Института антропологии и этнографии РАН Валерий ТИШКОВ: Диаспоры должны сохранять культуру, а не захватывать власть</a>

Астыртын Тишков

Әле кичә генә милләтчелек сәясәтен искә алган идем. Бүгенге көн тагын яңа хәбәрләр китерде. Azatliq интернет сәхифәсе юрамасы буенча мин Русиянең алдынгы таблоиды –
Комсомольская правда'да басылган Валерий Тишков белән үткән әңгәмәгә юлыктым. Валерий Тишков – төп эше буенча Русия киңлекләрендә яшәүче милләтләрнең тарихын, көнкүрешен өйрәнергә тиешле (ул – Русия Фәннәр Академиясенең антропология һәм этнография институты директоры), өстәмә эше – Русиядә толерантлык орлыкларын чәчү (ул – Русиянең импотент Җәмгыять пулатында толерантлык һәм намус иреге комиссиясе җитәкчесе). Чынында исә, бу "шәхес" Русиядә яшәүче шактый милләтләрнең канын эчеп карады. 2002нче елда үткән халык санын алудагы тарихта күрелмәгән халыкларны бүлгәләп бетерү – нәкъ шул астыртынның мәкерлеге. Шулай ук Тишков әфәнде үзенең күпсанлы медиа-чыгышларында Русиядә төп халыкны (аның фикеренчә, бу бары урыслар гына) кимсетүләр турында сөйләп туя алмый. Бу юлы алда әйтеп үтелгән Комсомольская правда Валерий Тишков белән милли диаспоралар турында фикер алыша. Кайбер өземтеләрен түбәндә китерәм.

"...Мәсәлән, Татарстан вузларындагы вазыйфаларны титуллы булган милләт вәкилләре тутырган. Рус доцентлыктан ары китә алмый, кафедра җитәкчесе яки ректор булу – һич мөмкин түгел диярлек. Шуңа күрә укытучылар аннан күчеп китәләр. Бу проблемага күрсәтергә кирәк, аны яктыртырга кирәк, бетерергә кирәк. Моны эшләмәсәң, Русия ябык моноэтник анклавларга кайтып калачак."

"...Безнең илдә ниндидер булмаган диаспоризация барлыкка килде. Берничә буын Мәскәүдә яшәгән әрмәннәр көтмәгәнәдә диаспорага әйләнде. Шул ук татарларга да кагыла. Минем фикеремчә, Русия эчендә бернинди дә татар диаспоралары булырга тиеш түгел" һ.б.

Тишков шулай ук Чечняда барлыкка килгән моноэтник җәмгыять булуына кәнәгатьсезлеген белдыра. Аныңча, бу ситуацияне "төзәтергә кирәк", ягъни Чечняга күпләп урысларны күчерергә.

Үзен Николай дип атаган бер укучы Тбилисига барып кибет яки Ташкентта базар ача алмавы турында сукрана. Тикшов та аның кайгысын уртаклаша.
Ахырдан, утка май салган кебек, Тишков әфәнде үзенең ачуын да белдереп куя: ничек инде 2-3 ел элек Карелиягә Әзербәйҗаннан килеп урнашкан берәү рестораннар ачып хәлле тормыш алып бара да җирле халык бармак суырып утыра?! Бу "милекнең гаделсез бүленүе" дип атала. Озын сүзнең кыскасы, калганын интернет-сәхифәдән дә укып була. Мин исә кайбер фикерләремне белдертеп китмичә кала алмыйм:

• Нишләп Тишков читтән килгән әзери яки чичәннең уңышын исәпкә алганда, аларның эшчән һәм, күп очракта, хәмергә битараф булуларын искә алмый?! Моның ише мисаллар белән дәвам итсәк, Волгоград (Свердловск, Саратов һ.б.) областендә көненә бер тустаган дөге яки бер долларга басуда ундүртәр сәгать эшләргә әзер булган кытайларны китереп була. Шул ук вакытта урыс мужигы мондый эштән тарсына, хәмер эчеп, электр чыбыкларын уралу аңа күпкә ятышлырак.

• Нишләп Тишков АКШ мисалын китергәндә, аның милләтләргә карата акыллы һәм тирән мәгънәле сәясәте турында оныта?! Югыйсә, анда һәрбер халык үз теләге белән диаспора да, резервация дә, ассемблея яки башка бер оешма булып яшәргә хокуклы. Хәтта эре шәһәрләрдә этник кварталлар да төзергә рөхсәт бирелә. Нишләптер, әле бер тапкыр да бу гамәлләрнең Америка бөтенлегенә зыян китерүе турында ишеткәнем булмады (бәлки, Тишков әф.-нең бардыр?!).

  Диаспораларны бетерү милләтләрне кыздырып кына җибәрәчәк, алар башка берләшү юлларын табачаклар. Ә дәүләт, моңа каршы репрессияләр кулланмаган очракта, берни дә эшли алмаячак: диаспоралар бит финанс ярдәмен дәүләттән көтеп ятмый, ә иганәчеләр исәбенә генә тормыш алып баралар.

• Гаҗәп, ләкин бу әңгәмә куелган биттә рус булмаган (исеме буенча) кешедән килгән сорауга урын табылмаган. Бу провокацияме?!

• Әлбәттә, укучылар фикерләре күп очракта "Русия урыслар өчен", "Русия – бөек ил (сверхдержава)" дигән шигарьләр белән сугарылган. Берәм-сәрәм күренгән (яки редакция фильтрлары аркылы үткән) аек фикерләр шунда ук туздыртыла.

Нәтиҗә буларак, шуны тәкъдим итәм: без, татарлар, мондый одиоз кешеләрнең фикерләрен ишетеп, моңарчы башкарган эшләрне: китап-басмалар чыгаруны, бизнеслар башлап җибәрүне, Сабантуйларны җиң сызганып, ике-өч-дистә тапкыр күбрәк, сыйфатлырак, көнләшерлек итеп үткәрик! "Астыртыннарга" бирешмик!

Русиядә демография мәсьәләсе

Төрле дәрәҗәдәге Русия сәясәтчеләре еш кына (ә сайлаулар алдыннан аеруча) демографиягә карата үз фикерләрен белдереп торалар. Кайбер артык актив яшьләр оешмалары хәтта ватандашларны юрган астына да чакыралар. Шул ук вакытта, чит ил аналитик үзәләре фаразларына караганада, хәлләр шундый ук темп белән барган очракта (ел саен минус 700 мең кеше), 2050 елда Руслар башлыча руслар яши торган ил буларак яшәүдән туктаячак, һәм... мөселман иленә әйләнәчәк. Әлбәттә, моның ише фаразлар рус җитәкчелегн берничек тә канәгатләндерми, һәм алар яңадан-яңа чаралар уйлап таба. Масс-медиада Путинның икенче балага дөнья биргән аналарга 250 мең сумм пособие өләшү турында күп сүзләр әйтелде, кайберәүләр русиялеләрне бушка вакыт уздырмыйча "эш белән шөгыльләнергә", ягъни "бала ясарга" да чакыра. Бу уңайдан, күптән түгел The New Times басмасын карап утырганда, күзем Анатолий Вишневский җитәкчелеге астында эшләнгән "Демографическая модернизация России 1900-2000" дигән тикшеренүгә төште. Авторлар ачык мисаллар белән, 20нче гасырда дәүләт сәясәте нәтиҗәсендә Русия кимендә 112,7 миллион кеше югалткан дип исәпли. Бу сан эченә ике Бөтендөнья сугышларында үлүчеләр, Сталин репрессияләре, егерменче еллар башында киң таралган эпидемияләр, эмиграция нәтиҗәсендә зыян күрүчеләр, - барысы да кергән. Шул исәптән минем татар зыялылары тарафыннан күп сөйләнгән татар демографиясенең аяныч булуы искә төште. 1552 елда рус дәүләте Казан ханлыгын яулап алганда, татарлар белән руслар саны чагыштырмача тигез булса, 21нче гасыр башында без коточкыч дисбаланс күрәбез. Демография мәсьәләсен, минемчә, үз халкыңа карата булган карашны төптән үзгәртмичә бер сәясәтч дә төзәтә алмаячак.

Путинның 2006 елда үткән пәрәвез-конференциясе

Мондый ише яңалыклар белән бер дә кызыксынґан булмады, ләкин, пәрәвездәге сайтларның берсендә, Башкортостан кешеләре тарафыннан Путинґа бирелгән сораулары турындаґы язманы укыґач, Татарстан буенча ниндрәк мәсьәләләр күтәрелде икән дигән сорау туды. Көтелгәнчә, top-10 сорау арасында җидесе Татарстанда милли сәясәт торышына баґышланґан, кайберләре, мәсәлән, Аркадий тарафыннан куелґаны шактый кискен тәґбир ителгән булса да, һичшиксез, хәзерге проблемаларны яктырта.

Бу 20 яшьлек егет, нишләп Татарстанда идарә итү органнарында гел татарлар икәнлегенә ишарәли. Дөрес һәм урынлы сорау. Милли республикаларда милли элита булырґа тиеш дисәләр дә, чыннында исә бу сәяси проблемаларґа китерә, чөнки җитәкчелерне билгеләгәндә беренче планґа туґан-тумача, авылдаш – күрше, таныш – белеш принциплары чыґа. Идарә органнарында булґан татар фамилияле кешеләрнең исә чынында Татар булулары икеле. Күбесе туґан телләрен әнәп бетерми, һәм белгән очракта да, кулланырґа теләми яки ояла. Татарстандаґы соңгы кадр үзгәрешләре моны раслап кына тора, һәм шул ук вакытта, рус милләте вәкилләре булґан татарстанлыларґа нәфрәт өчен таґын бер сәбәб тудыра. Берничә рус милләтеннән булґан министрны татар кешеләре белән алыштыру, халык күзлегеннән караґанда, бер дә уңышлы сәяси адым дип әйтеп булмый. Киресенчә, Мәскәү белән булґан килешү позициясенә мондый уеннар зыян ґына китерә.

Икенче төп сорау – Татарстан мәктәпләренең барысында да мәҗбүри рәвештә татар теле укытылуы. Шулай ук бик кыен һәм нәзберек мәсьәлә. Чынында, 1990 еллар башында Татарстан интеллигенциясе тарафыннан яклау тапкан, барлык мәктәп балаларына да татар телен укыту сәясәте күп позицияләр буенча чип-чиста фикция булып чыкты. Бу сәяәсәтне алґа алып барырґа тиешле булґан әһелләрнең ихтыярсызлыґы һәм булдыксызлыґы мәґариф системасында зур кыйшаюны барлыкка китерде. Нәтиҗәдә, Татарстан мәктәпләрен тәмамлаґан рус һәм башка милләт балаларының 90%тан артыґы татар телен белми, һәм дә аңа карата нәфрәт белән карый. Бу күбесенчә рус телле шәһәрләрдә яшәүче татар балалырына да каґыла. Татар теленә ихтыяҗны дәүләт (Татарстан) тарафыннан тудырмаґан очракта, мондый сәяәси омтылышлар буш көч түгүгә кала. Аңлашыла, бу шартларда 4-5-6 сәґать татар теле урынына инглиз телен укыту Татарстан башка регионнар балалары белән чаґыштырґанда хезмәт базары көндәшлегендә шактый зур өстенлек бирер иде, һәм, гомумән, Татарстанның халыкара бизнес җәмґыятьчелеге күзендәге имиджын күтәрер иде. Бу проблемадан нинди чыґу юллары бар соң?

Беренче альтернатива, татар теленә ихтыяҗ тудыру. Моның өчен тулы цикл белем бирү оештырылырґа тиеш: балалар бакчасы – мәктәп – вуз (техникум) – эш базары. Бу эшкә татар теленең җәмґыяттәге престижын күтәрүгә караґан адымнар, PR зур өлеш кертер иде. Шул алымнарґа өстәп, татар теленең заманча лексикасын булдыру (яңарту) һәм аны халык арасына кертеп җибәрү зур ярдәм ясаячак. Беренче альтернативаны тормышка ашырґанда, дөньяның кайбер регионнарындаґы кызыклы тәҗрибәсенә дә таянып була (Финляндиянең швед азчылыґы яшәгән җирлекләре, Канаданың Квебек провинциясе, Швейцариянең ретроман азчылыґы яшәгән өлкәләре һ.б.)

Икенче альтернатива, Татарстанда урнашкан рус мәктәпләрендә татар телен факультатив рәвешендә калдырып, аның сәґатьләрен Татарстан мәдәнияты һәм тарихы, Җәмҗыять белеме кебек курслары белән алыштыру. Шул ук вакытта, татар мәктәпләренә методик ярдәмне сизелерлек күләмдә арттыру мәҗбүри. Яңа кызыклы идея булып, татар телле элитаны (төрле милләт вәкилләреннән торґан) махсус мәктәп-интернатларда үстерү.
Кечкенә яшьтән сәләтле баларны бу интернатларґа җыеп, саф татар телендә иң алдынґы техник мөмкинчелекләрне кулланып укыту һәм тәрбияләү мөһим. Бу интернатларда балаларның матди тормышы югары дәрәҗәдә оештырылып, керү тәртибе үтә күренмәле булырґа тиеш. Укучыларның 20-30% Татарстаннан читтән керергә мөмкин. Республика өчен мондый мәктәпләрне оештыру яңа элита әзерләүдә зур ярдәм булачак. Соңыннан чыґарылыш укучыларыннан иң сәләтлеләрен чит илгә укырґа җибәрү дә бик кулай. Модель буларак, күпмедер дәрәҗәдә, татар-төрек лицейларын да алып була. Барлыґы Татарстанґа, территория буенча таралґан 10-15 интернат җитәчәк. Шулай итеп, ата-аналар балаларының татар телендә укуының кирәклеген аңлап алачаклар.

Татарстан җитәкчелеге, озак еллар буенча үәенең сизгерлеген һәм заман таләпләренә туры килүчәнлеген исбатлап килде. Бу заманнарда исә, респбликаны алґа җибәрү өчен таґын да күбрәк көч туплау һәм аны зирәк куллану үтә әһәмиятле!

Татарлар өстендә рәнҗеш һәм каргыш ята

Шушы исем астында, Интертат электрон гәзитендә Казан ханлыгының ханнар тарихына һәм аларның мирасын өйрәнүгә караган кызыклы мәкалә басылып чыкты.

"Сез хәтерлисезме, Яңа ел бәйрәмнәрен. Авыр бәйрәмнәр. Менә инде икенче ел рәттән, яңа ел башладымы Русия халкы 10 көн ял итә. Бу кәгазьдә шулай ял итә инде. Сүз дә юк, авыл халкына ял тәтеми. Ләкин шәһәр халкының бераз акыллырагы- акчалысы чит илгә китү ягын карый. Калганы эчә һәм айныган арада чукына. Чөнки бу бәйрәмнәр бит Раштуаныкы дип атала

Әлегә кадәр татар ханнарының каберләре Кырымда һәм Рәзән өлкәсендәге Касыйм шәһәрендә генә саклана иде. Бу аңлашыла да. Кырым, Русия бераз кыргыйлыгыннан арына башлагач басып алына. Монда хан каберләре генә түгел, хан сарайлары да әйбәт кенә итеп музей ролен үти хәзер. Дөрес, Сталин чорында кырым татарлары ватаннан куылгач, каберлекләр дә хәрәбә хәленә килә. Ләкин, үзенең кадерен белгән халык, тарихи ватанга кире кайтып, ялан кырда тормыш итә башлап, хан сарайларын да торгызды, хан каберләрен дә рәтләде, изгеләр өстендә төзелгән базардан сатучыларын да куып чыгарды, тарихи иманы белән хәтерен яңартып, изгеләр алдында баш иеп, гөнаһсыз күңелләрен кабаттан тәүбә иттерделәр."

Мәкаләне укырга

Милләт киләчәге

Татар милләтенең киләчәге хәзерге яшьләрне генә түгел, 19-20 гасыр чигендә иҗат иткән акыл ияләрен дә борчыган! Мәшһүребез Габдулла Тукайның "Безнең милләт үлгәнме, әллә йоклаган гынамы?" дигән язмасы нәкь шуның турында.

Сөйләшә алмаган авыздан...

Кичә Азатлыктан Ренат Мөхәммәдиевнең Башкортостан президенты белән очрашуы турында хәбәр бирделәр. Башта шаккаттым. Ничек инде татарның асыл заты, хәзерге вакытта Мәскәүдә эмиграциядә булган кеше, Башкортостан татарларының иң ачы дошманы белән очраша ала?! Мәгълүм ки, инде бер дистә елдан артык Башкортостанда татарларны башкортлаштыру сәясәте алып барыла, татар мәктәпләре ябыла, яңаларына ачылырга ирек бирмиләр! Көч-хәл белән Нур татар театры эшләп китте, башкасына өмет тә юк инде. Ләкин бу "асыл зат" (куштырнакларда бирәм, үзегез аңлыйсыз) Башкортостанның милли сәясәт моделен уңышлы дип бәяләде (!!!) Һәм аны Россия күләмендә танытырга чакырды!!! Бу чакыруны беренче булып үзенең гәзите (Татарский мир) күәтләп алыр төсле. Бу нисбәттән алда әйтеп үтелгән шәхесне "сатлык җан" дип атаудан гайре чигем юк! Андыйлар милләтебезне пычрата гына!!!
Минемчә, бу визитның артында Мәскәү Кремле сәяси даирәләре торып, Р.Мөххәммәдиев белән дирижировать итәләр. Бу, татар кулы белән, Мәскәүнең татарлар өчен аталган төп гәзитендә Башкортостанның милли сәясәтендәге "уңышын" мөмкин булганча данлау, дәүләт идеологиясенә үзенә күрә яңа бер төсмер бирә.